Beloruski politički zatvorenik i novinar Andžej Počobut pušten je na slobodu nakon više od pet godina zatvora u okviru velike međunarodne razmene zatvorenika između Belorusije, Rusije i država Evropske unije. Reč je o jednom od najpoznatijih slučajeva političke represije u Belorusiji, a njegovo oslobađanje rezultat je dugotrajnih tajnih pregovora u kojima je, prema navodima, učestvovalo sedam država.
Razmena je sprovedena po formuli „pet za pet“ na graničnom prelazu Pererov–Bjaloveža u Bjaloveškoj šumi, na granici između Belorusije i Poljske. Prema beloruskim državnim medijima, reč je o rezultatu složenog pregovaračkog procesa između beloruskog KGB-a i poljske obaveštajne službe, koji je navodno započeo u septembru 2025. godine.
Počobuta je na poljskoj strani granice dočekao premijer Donald Tusk, koji je poručio: „Dobro došao kući, prijatelju.“ Njegovo prisustvo dodatno je naglasilo politički značaj događaja i važnost koju je Poljska pridavala njegovom oslobađanju.
Andžej Počobut, dugogodišnji dopisnik poljskog lista Gazeta Wyborcza iz Grodna i član Saveza Poljaka u Belorusiji, uhapšen je 25. marta 2021. godine. Beloruske vlasti teretile su ga za navodno „podsticanje mržnje“ i „pozivanje na sankcije“. Kao ključni dokazi protiv njega navedeni su novinarski tekstovi u kojima je sovjetski napad na Poljsku 1939. godine nazvao agresijom, njegova podrška poljskoj manjini u Belorusiji i članci o protestima 2020. godine.
U februaru 2023. osuđen je na osam godina zatvora u koloniji pojačanog režima. Kaznu je služio u Kaznenoj koloniji br. 1 u Novopolocku, gde je bio izložen teškim uslovima. Prema dostupnim informacijama, najmanje godinu dana proveo je u strožem disciplinskom režimu, podvrgnut je operaciji zbog kožnih problema i patio je od aritmije i hipertenzije.
U jesen 2021. odbio je da napiše molbu za pomilovanje upućenu Aleksandru Lukašenku, ostajući veran svojim načelima. Ta odluka dodatno je učvrstila njegov simbolički status jednog od najistaknutijih lica beloruskog otpora represivnom režimu.
Počobut nije prvi put bio meta vlasti. Još 2011. osuđen je zbog navodne uvrede predsednika, a 2012. ponovo je uhapšen zbog objava na blogu i članaka za nezavisne medije. I tada je dobio široku međunarodnu podršku. Za njegovo oslobađanje javno se založio čak i tadašnji američki predsednik Barack Obama.
Tokom svoje karijere Počobut je dobio brojne nagrade za novinarstvo, uključujući titulu novinara godine Grand Press u Poljskoj, kao i više priznanja za slobodu govora i ljudska prava. Autor je i knjige System Belarus, u kojoj analizira postepenu transformaciju Belorusije u autoritarnu državu pod Lukašenkovim vođstvom.
Njegovo oslobađanje predstavlja važan diplomatski proboj, ali istovremeno otvara pitanja o ceni takvih dogovora. U zamenu za oslobađanje pet osoba, među kojima su bila tri poljska i dva moldavska državljanina, evropske države izručile su pet osoba uhapšenih u različitim zemljama EU, uključujući pojedince povezane sa špijunskim aktivnostima.
Slučaj Andžeja Počobuta ostaje simbol borbe za slobodu govora, istorijsko pamćenje i prava nacionalnih manjina u Belorusiji. Njegov povratak na slobodu velika je pobeda, ali ne označava kraj represije koja i dalje obeležava živote brojnih političkih zatvorenika u toj zemlji.
